വീടുകളിലെ ഡ്രോയറുകളിലും അലമാരകളിലും ആരും ശ്രദ്ധിക്കാതെ കിടക്കുന്ന പഴയ സ്മാര്ട്ട്ഫോണുകളിലാണ് ഇന്ന് ഭൂമിയിലെ ഏറ്റവും മൂല്യമുള്ള സ്വര്ണ്ണ നിക്ഷേപമുള്ളത്. ആരും തുറന്നുനോക്കാത്ത ഈ ഉപകരണങ്ങളില് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന അപൂര്വ്വ ലോഹങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത ഏതൊരു വന്കിട സ്വര്ണ്ണഖനിയേക്കാളും വളരെ കൂടുതലാണെന്ന് പദാര്ത്ഥ ശാസ്ത്ര ഗവേഷണങ്ങള് വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ഏതൊരു സാധാരണക്കാരന്റെയും വീട്ടില് പരിശോധിച്ചാല് ഉപയോഗശൂന്യമായ രണ്ടോ മൂന്നോ പഴയ ഫോണുകള്, കുരുങ്ങിപ്പോയ ചാര്ജറുകള്, ഡിജിറ്റല് ക്യാമറകള്, ടാബ്ലെറ്റുകള് എന്നിവ കാണാം. ചാര്ജ് നില്ക്കാത്തതും ഉപയോഗിക്കാന് സാധിക്കാത്തതുമായ ഇവ വിറ്റാല് കാര്യമായ തുക ലഭിക്കാത്തതിനാല് ആരും പുറന്തള്ളാനും തയ്യാറാകുന്നില്ല. എന്നാല് ഈ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട സാമഗ്രികളിലാണ് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ലോഹ സമ്പത്ത് അടങ്ങിയിരിക്കുന്നത്.
'ഓര് ഗ്രേഡ്' അഥവാ ശുദ്ധീകരണത്തിന് മുന്പ് ഒരു ടണ് അസംസ്കൃത വസ്തുവില് അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ലക്ഷ്യ ലോഹത്തിന്റെ അളവ് പരിശോധിച്ച് നടത്തിയ പഠനങ്ങളിലാണ് ഞെട്ടിക്കുന്ന ഈ വിവരമുള്ളത്. ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയും വേള്ഡ് എക്കണോമിക് ഫോറവും ചേര്ന്ന് പുറത്തുവിട്ട റിപ്പോര്ട്ട് പ്രകാരം, ഒരു ടണ് ഇ-വേസ്റ്റില് സാധാരണ ഖനികളില് നിന്ന് ലഭിക്കുന്നതിനേക്കാള് നൂറിരട്ടി സ്വര്ണ്ണം അടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. ലോകത്തിലെ ആകെ സ്വര്ണ്ണ ശേഖരത്തിന്റെ ഏഴ് ശതമാനത്തോളം നിലവില് ഇലക്ട്രോണിക് അവശിഷ്ടങ്ങള്ക്കുള്ളിലാണ്.
മൊബൈല് ഫോണുകള് പൂര്ണ്ണമായും സ്വര്ണ്ണം കൊണ്ട് നിര്മ്മിച്ചവയാണെന്ന് ഇതിനര്ത്ഥമില്ല. ഒരു സ്മാര്ട്ട്ഫോണില് ഏകദേശം 25 മുതല് 50 മില്ലിഗ്രാം വരെ മാത്രമാണ് സ്വര്ണ്ണമുള്ളത്. ഇതിനുപുറമെ വെള്ളി, പലാഡിയം, പ്ലാറ്റിനം, ചെമ്പ് തുടങ്ങിയ മൂല്യമുള്ള ലോഹങ്ങളും സര്ക്യൂട്ട് ബോര്ഡുകളില് ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്. ഒരു ഫോണിലെ സ്വര്ണ്ണത്തിന് തുച്ഛമായ വിലയേ ഉള്ളൂവെങ്കിലും ഇവ ടണ് കണക്കിന് ശേഖരിക്കുമ്പോള് ലഭിക്കുന്ന അളവ് വന്തോതിലുള്ളതാണ്.
ഒരു സാധാരണ സ്വര്ണ്ണഖനിയില് നിന്ന് ഒരു ടണ് അസംസ്കൃത മണ്ണോ പാറയോ പരിശോധിച്ചാല് ലഭിക്കുന്നത് 5 മുതല് 20 ഗ്രാം വരെ സ്വര്ണ്ണമാണ്. എന്നാല് ഒരു ടണ് പഴയ മൊബൈല് ഫോണുകള് സംസ്കരിക്കുമ്പോള് ഏകദേശം 140 ഗ്രാം വരെ സ്വര്ണ്ണം വേര്തിരിച്ചെടുക്കാന് സാധിക്കും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ശാസ്ത്രലോകം ഇതിനെ വെറും ഇ-വേസ്റ്റ് റീസൈക്ലിംഗ് എന്നല്ല, മറിച്ച് 'അര്ബന് മൈനിംഗ്' അഥവാ നഗര ഖനനം എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.
2022-ല് മാത്രം ലോകത്താകമാനം 6.2 കോടി ടണ് ഇ-വേസ്റ്റ് ഉല്പ്പാദിപ്പിക്കപ്പെട്ടതായി ഗ്ലോബല് ഇ-വേസ്റ്റ് മോണിറ്റര് റിപ്പോര്ട്ട് ചെയ്യുന്നു. ഇതിലുള്ള ലോഹങ്ങളുടെ മാത്രം മൂല്യം 91 ശതകോടി യു.എസ് ഡോളറാണ്. ഇതില് 15 ശതകോടി ഡോളറിന്റെ സ്വര്ണ്ണവും, 19 ശതകോടി ഡോളറിന്റെ ചെമ്പും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഒരു ചെറിയ രാജ്യത്തിന്റെ വാര്ഷിക ജി.ഡി.പിക്ക് തുല്യമായ സമ്പത്താണ് നമ്മള് വീടുകളില് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട നിലയില് സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നത്. എന്നാല് ഈ വലിയ നിധിശേഖരത്തിന്റെ 22 ശതമാനം മാത്രമാണ് നിലവില് ഔദ്യോഗികമായി ശേഖരിച്ച് പുനരുപയോഗിക്കുന്നത്. ബാക്കി 78 ശതമാനവും കുഴിച്ചുമൂടപ്പെടുകയോ, കത്തിച്ചു കളയുകയോ, അല്ലെങ്കില് ആരും കാണാതെ വീടുകളിലെ ഡ്രോയറുകളില് കിടന്ന് നശിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. പ്രതിവര്ഷം 62 ശതകോടി ഡോളറിന്റെ സ്വാഭാവിക വിഭവങ്ങളാണ് ഇതിലൂടെ ലോകത്തിന് നഷ്ടമാകുന്നത്.
എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ വന് നിക്ഷേപം നാം ഖനനം ചെയ്യാത്തത് എന്ന് ചോദിച്ചാല് അതിന് പ്രധാനമായും രണ്ട് കാരണങ്ങളുണ്ട്. ആദ്യത്തേത് ഇവ ശേഖരിക്കുന്നതിലുള്ള പ്രായോഗിക ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. സ്വര്ണ്ണഖനികള് ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥലത്തായിരിക്കും സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്, എന്നാല് പഴയ ഫോണുകള് ലോകമെമ്പാടുമുള്ള കോടിക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ വീടുകളിലാണ് ചിതറിക്കിടക്കുന്നത്. ഇവ വീടുകളില് നിന്ന് ശേഖരിച്ച് പ്രോസസിംഗ് കേന്ദ്രങ്ങളിലെത്തിക്കാനുള്ള ലോജിസ്റ്റിക്സ് ചെലവ് വളരെ കൂടുതലാണ്. രണ്ടാമത്തെ കാരണം ഇത് സംസ്കരിക്കാന് ആവശ്യമായ വന്കിട വ്യവസായ സൗകര്യങ്ങളുടെ കുറവാണ്. ബെല്ജിയം, ജര്മ്മനി, സ്വീഡന്, ജപ്പാന് തുടങ്ങിയ ചുരുക്കം ചില വികസിത രാജ്യങ്ങളില് മാത്രമാണ് ഇ-വേസ്റ്റില് നിന്ന് സുരക്ഷിതമായി സ്വര്ണ്ണം വേര്തിരിച്ചെടുക്കാനുള്ള വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുള്ളത്. വികസ്വര രാജ്യങ്ങളില് ഇത് അശാസ്ത്രീയമായും ആരോഗ്യ-പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നങ്ങള് സൃഷ്ടിക്കുന്ന രീതിയിലുമാണ് കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നത്.
ചുരുക്കത്തില്, ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സ്വര്ണ്ണഖനി നമ്മള് ജീവിക്കുന്ന കെട്ടിടങ്ങള്ക്കുള്ളിലെ അടഞ്ഞ ഡ്രോയറുകളിലാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയും ലാഭസാധ്യതയുമുണ്ടായിട്ടും മനുഷ്യന്റെ അലസതയും കൃത്യമായ ശേഖരണ സംവിധാനത്തിന്റെ അഭാവവും കാരണം വന്തോതിലുള്ള വിഭവനഷ്ടമാണ് സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. നാം തിരിഞ്ഞുനോക്കാത്ത ആ പഴയ ഫോണുകള് ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിഭവ മാനേജ്മെന്റ് വെല്ലുവിളിയായി മാറിയിരിക്കുകയാണ്.
